فى ضمن ذلك و لم يدروا . ( اربعين ص 10 ) هم الذين يزعمون أن كل عبد خالق لفعله و لا يرون الكفر و المعاصى بتقدير الله . گويند سررشته اختيار بدست ماست طاعت و معصيت و خير و شر فعل بندگانست نه به قضاست و نه به قدر و نه بخواست كسى ديگر ارادت و مشيت و خواست حق جل جلاله با كار ما كارى ندارد . ( هفتاد و سه ملت صفحه 19 ) اما « صاحب بن عباد » كه معتزلى است درباره قدريه مىگويد : « . . . و زعمت المجبرة القدرية : أن الله يريد الظلم و الفساد و يحب الكفر و العدوان و يشاء ان يشرك به و لا يعبد و يرضى أن يجحد و يسب و يشتم و قالت « العدلية » بل الله لا يرضى الا الصلاح و لا يريد الا الاستقامة و السداد . ( كتاب الابانة عن مذهب اهل العدل - تأليف صاحب بن عباد ص 17 ) و در اين كتاب و كتاب ( تذكرة ) صاحب بن عباد مستمرا از ( اشاعره ) تعبير به ( قدريه ) يا ( مجبره ) مىكند . ظاهرا يكى از عللى كه هر دسته سعى مىكند ديگرى را قدرى معرفى كند آنست كه خويش را مشمول رواياتى كه در ذم اهل قدر و قدريه آمده است « 1 » نمىداند و آن روايات را منصرف بمخالفين خود مىبيند . همچنان كه در سطور پيشين گذشت از آنجا كه قاعده يا اصل دوم از اصول و قواعد اعتزال قول بعدل و قدر است بدين توجيه كه افعال عباد را بقدرت عبد و مخلوق عبد مىدانند و مىگويند كه خطاب بفعلى كه مقدور عبد نباشد امرا يا نهيا و فعلا يا تركا قبيح است و از آنجا كه به ادعاى « شهرستانى » بيست فرقه از مجموع بيست و دو فرقه معتزله بدين معنى قدرى مذهب هستند اينست كه اشاعره اطلاق « قدريه » را منصرف به معتزله مىدانند و « قدرى » را به‌منزله « فصل اخير » براى معتزله مىشمارند و صريحا قدريه ( يا معتزله قدرى ) را تكفير مىكنند و آنان را « ثنويه » مىشمارند چرا كه بزعم اشاعره قدريه براى اعمال خود دو خالق ( دو مبدا خير و شر ) قائلند ( همچنان‌كه مجوس بيزدان و اهرمن معتقدند ) و بقدرت الهى دراين‌باره اعتقادى ندارند بدين جهت اشاعره معتزله را كافر و مرتد مىشمارند و « عبد القاهر بغدادى » به صراحت اين مطلب را بيان مىكند و كار را بدانجا مىكشد كه مىگويد : « . . . هركس كه در بطلان قول اينان شك كند كافر است و در كافر بودن كسى كه در كفر معتزله ( و ديگر اهل اهواء ) شك كند ميان اصحاب ما خلاف است و ما قائل بكفر چنين شك‌كننده مىباشيم . . . » ( ترجمه از : اصول الدين بغدادى ص 343 و 335 ) .

--> ( 1 ) - از جمله اين روايت : لكل امة مجوس و مجوس امتى الذين يقولون لا قدر من مات منهم فلا تشهدوا جنازته . و اين روايت : القدرية مجوس هذه الامة ان مرضوا فلا تعودوهم و ان ماتوا فلا تشهدوهم ( سنن ابى داود ج 4 ص 222 )